De gemeenschappelijke ONTregeling?

< Startpagina < Kwesties < Operatie: Plichten, maar burgerrechten ook!

Aanvragen van bijstand in een doolhof?
Aanvragen van bijstand in een doolhof?

Veel gemeenten werken voor allerlei thema's samen in zogenaamde Gemeenschappelijke Regelingen. BurgerkrachtCentraal heeft het niet zo op die constructie omdat deze vaak leidt tot operationele problemen, financiële stroppen en aantasting van mandaat en budgetrecht van gemeenteraden.

In het bijzonder gaat deze blog over de intergemeentelijke sociale dienst en ziet met name op de communicatie rond de uitvoering van de Participatiewet voor wat betreft de aanvraag algemene bijstand.

Door Ray Heijder

BurgerkrachtCentraal vindt het belangrijk dat de online informatievoorziening door gemeenten overeenkomt met de uitvoering in de praktijk. Dit om reden van service en transparantie.

We zien de informatieverstrekking op de gemeentelijke website als een plicht die is op te delen in een wettelijk en een moreel deel.

Het eerste zullen de meeste gemeenten zo goed mogelijk willen vervullen omdat ze anders juridische risico's lopen. Dat gezegd hebbende, moet ik opmerken dat het in werkelijkheid tegenvalt. In de online rondgang langs 380 gemeenten blijken veel gemeenten (in elk geval met de verstrekte informatie op de website) de Participatiewet te schenden. Hoe het in de praktijk uitpakt, is (nog) niet inzichtelijk.

Het tweede, de morele informatieplicht, zal vooral door echt servicegerichte en klantvriendelijke gemeenten goed worden nagekomen. Er zijn echter gemeenten die daar ook anno 2018 niet zoveel mee hebben. Zij presteren het te zeggen:

We zoeken uit of het verstrekken van die informatie wettelijk gezien moet.

Daaruit kunnen we opmaken dat zulke gemeenten bepaalde informatie die moreel gezien verstrekt zou moeten worden, maar wettelijk niet, dan ook maar achterwege laten.

Hierin herkennen wij dan ook al vrij snel welke gemeenten de burger echt centraal stellen en welke het er op dat punt slecht vanaf brengen. In mei 2018 zal dat extra manifest worden met de eerste ranglijsten die BurgerkrachtCentraal zal publiceren in het kader van Burgercertificering informatie online: bijstand.


Spanningsveld

Er is voor de gemeenten een spanningsveld ontstaan doordat er aan de ene kant service aan de burger (die een beroep doet op bijstand) moet worden verleend. Aan de andere kant legt het Rijk diverse opgaven op aan de gemeenten. Denk hierbij aan instroombeperking (poortwachter) en de bezuinigingsopgave.

Bovendien moet de gemeente leren omgaan met de vrije beleidsruimte die met de decentralisaties is meegekomen.

Het is heel goed aan de online communicatie en informatievoorziening merkbaar dat de ene gemeente veel meer moeite heeft met dat spanningsveld dan de andere.


Gemeenschappelijke Regeling een escape of een valkuil?

Welke plek neemt de Gemeenschappelijke Regeling (GR)  hierbij in? Wat ik zie, is dat het proces wordt ontregeld. Ik probeer met de titel van deze blog wat grappig te zijn met gemeenschappelijke ONTregeling. Misschien een beetje flauw in een toch wel ernstige situatie.

Zoals ik al in de intro noemde, gaat het bij een GR nogal eens financieel mis. Dat kan zelfs leiden tot tekorten van miljoenen euro's. Ik laat de voorbeelden even voor wat ze zijn voor misschien een ander moment.

Daarnaast raken gemeenteraden van de afzonderlijke deelnemende gemeenten de grip kwijt op mandaat en budgetrecht. Dat uit zich in die financiële stroppen, maar ook in het kwijtraken van zicht op de mate van belangenbehartiging van inwoners, gevoel van oneerlijke verdeling van de lusten en de lasten van deelnemende gemeenten, het niet zonder grote gevolgen kunnen uitstappen en ga zo maar door.

De nieuwe gemeenteraden gaan hier in 2018-2022 flink tegenaan lopen als een erfenis die men misschien liever niet had willen hebben. Verkiezingsbeloften zijn gebaseerd op wat er binnen de gemeente moet blijven zoals het is en wat moet veranderen.

Maar is er rekening gehouden met intergemeentelijke krachten? Nee en dat kon ook niet. De koers die de inwoners van gemeente A kozen kan behoorlijk verschillen met die van gemeente B en gemeente C. Maar als A, B en C al vastzitten in de Gemeenschappelijke Regeling SamenABC dan wordt het lastig.

Laat ik het weer klein maken en terugkeren naar het onderwerp aanvraag bijstand. Is daarbij een Gemeenschappelijke Regeling een escape of een valkuil?


De GR als escape

Er zijn gemeenten die het prettig vinden om aanvragers van bijstand over de schutting te gooien van de GR. Dat kan ingegeven zijn doordat bij het imago van een kleinere gemeenten de kwetsbare inwoner zonder inkomen niet zo goed past. Die 'loser' lost dan mooi op in de grootstedelijke problematiek van een centrumgemeente in zo'n intergemeentelijke sociale dienst. Het excuus van een kleinere gemeente is dan dat zij zelf niet is ingesteld om expertise in huis te hebben.

Ik heb dit zelf van dichtbij meegemaakt als inwoner van de gemeente Epe (dorp Vaassen). Toen ik een beroep moest doen op het sociale vangnet, werd ik overgeleverd aan de grillen van de gemeente Apeldoorn. Als burger voelde ik mij in het onverkwikkelijke traject dat toen volgde helemaal in de steek gelaten door mijn eigen gemeente. Gemeente Epe is hiermee voor mij een zeer lafhartige organisatie. Dat strekte zich uit tot en met de gemeenteraad die met mij als individu niets te maken bleek te willen hebben toen ik om hulp vroeg:

Wij doen niets met individuele gevallen.

Hetzelfde kreeg ik te horen van de Apeldoornse gemeenteraad. En van de burgemeester kreeg ik zelfs een brief dat ik geen antwoord meer zal krijgen op vragen. Ook de intergemeentelijke sociale dienst Werkplein Activerium liet mij schriftelijk weten dat ik geen vragen meer mocht stellen anders dan strikt op mijn case betrekking hebbende.

Zo zat ik voortdurend tussen het wal en het schip, maar afgezien van de financiële schade van duizenden euro's, is dit voor mij een gebied waar ik 'graag' ben om misstanden bij de overheid te ontmaskeren op basis van eigen waarneming. Ik ben ongetwijfeld bij lange na niet de enige die dit is overkomen!

Wat mij momenteel heel erg opvalt, is dat veel Gemeenschappelijke Regelingen nog slechter online informeren over de aanvraag bijstand dan de deelnemende gemeenten zelf. Het laat zich raden hoe in het echt met de mensen wordt omgesprongen.


De GR als valkuil

Bij 'de GR als escape' gaat het over een niet zo burgervriendelijke motivatie, maar we moeten ervan uitgaan dat de meeste gemeenten goede bedoelingen hebben. Hoewel, er zijn steeds meer geruchten (ook vanuit burgerbelangenorganisaties) dat gemeenten mensen die bijstand aanvragen het met opzet moeilijk maken (ontmoedigingsbeleid). Dat zou een gunstig effect hebben op het decentralisatiebudget.

Het biedt echter alleen winst op de korte termijn; mensen die in de steek worden gelaten, komen later met een nog grotere hulpvraag weer bovendrijven en slepen daar ongewild vaak ook nog anderen in mee!

De basisgedachte achter samenwerking is goed. Het pakt alleen verkeerd uit.

Bij het onderzoek naar de online informatievoorziening bijstand door 380 gemeenten komen we ook op bezoek op de websites van de Gemeenschappelijke Regelingen die (onder meer) gemeentelijke taken rond werk & inkomen uitvoeren (Participatiewet). Onze eerste indruk is dat ze allemaal in min of meerdere mate falen bij de online informatie. Dat gaan we nog intensiever onderzoeken.

Het is opvallend dat de GR's belangrijke basisinformatie helemaal niet verstrekken of zeer gebrekkig. Dit heeft twee heel schadelijke effecten:

Kwetsbare burgers verdwalen, grijpen naast hun recht mis en lopen het risico ongewild hun plichten niet na te komen (wat tot straf leidt).

Bovendien worstelen communicatiemedewerkers ermee. Ze komen in de verleiding om de tekortkomingen van de GR te compenseren door zelf maar te gaan informeren op de gemeentelijke website. Meestal is dat een soort paniekvoetbal en leidt het tot onvolledige en onbetrouwbare informatie.

Ondertussen neemt dat lapwerk de 'urge' weg om de kwaliteit van de informatievoorziening in de Gemeentelijke Regeling te verbeteren.

Een grote valkuil dus. Of is hier stiekem toch weer sprake van een perverse escape? Ik bedoel hiermee: worden aanvragers van bijstand expres door de GR het woud in gestuurd en wassen de deelnemende gemeenten hierbij hun handen in het onschuld?
Zeg me dat dit niet waar is!


Meimaand verbetermaand

In de eerste week van mei 2018 komt BurgerkrachtCentraal met een ranglijst Biob (BurgerCertificaat informatievoorziening online: bijstand). Daarop worden gemeenten die het goed doen geprezen en de 'slechteriken' ontmaskerd.

Bij die ranglijst zal een gedegen rapport worden geleverd met onderbouwing. Met zomaar iets roepen, schiet niemand iets mee op.

BurgerkrachtCentraal zal ook een oplossing bieden waarmee gemeenten een grote verbeterslag kunnen maken en zo zullen stijgen op de ranglijst.

Verder in mei brengt BurgerkrachtCentraal een advies uit voor gemeenten, Gemeenschappelijke Regelingen en andere betrokkenen in het proces van informeren over de aanvraag algemene bijstand.

Niets missen van de ontwikkeling en de op te leveren resultaten? Volg deze website en Twitter: @Biob2018.