De basisbaan, kans of bedreiging?

Kaasschaaf

De basisbaan, kans of bedreiging?

14 juni 2019 | Het gonst al een tijdje rond het nieuwe Ei van Columbus in de wereld van de afstand tot de arbeidsmarkt: de basisbaan. Het lijkt meer te zijn dan slechts een oprisping, meer dan een bevinkje in de inclusieve arbeidsmarkt. Niet toevallig dat we naar Groningen moeten voor een eerste concrete stap. Daar is men rijp voor een experiment, een proefboring. Bovendien houdt het maatschappelijke onrust binnen de perken als je proeven doet in een achterstandsgebied in plaats van in het episch centrum van de arbeidsmarkt. Ook zuidelijke Heerlen mag trouwens als veilig klooigebied worden gezien.

Is de basisbaan een kans of een bedreiging? Welnu, wat zeker is (maar wel onzichtbaar): de basisbaan is er eigenlijk al.


Allang voorgesorteerd: kaasschaafbaan

In het kader van de inclusieve arbeidsmarkt wordt er onder een andere vlag allang voorgesorteerd op de basisbaan. Dat er nu nog heel duidelijk twee kampen bestaan van voor- en tegenstanders (ook op politiek niveau) is slechts poppenkast en trekt onze aandacht af van wat er heel resoluut wordt geïmplementeerd. Uiteraard veinst de vakbond FNV weer tegenstander te zijn, maar laat die club maar schuiven.

Op verschillende plekken wordt het idee afgedaan als 'proefballon', maar ook dat is slechts een afleidingstruc.

De regisseurs van het proces waarin de reguliere arbeidsmarkt wordt afgebroken ten gunste van een parallelle arbeidsmarkt (die uiteindelijk mainstream zal worden)  zijn druk in de weer met de kaasschaaf van jobcarving.

De overheid werkt samen met het commerciële netwerk van adviespartners (en verenigingen zoals Cedris) hard aan de noodzakelijk infrastructuur en het klimaat voor basisbanen. We zien sociale ondernemingen ontstaan vanuit op te heffen sociale werkplaatsen en werkgevers die worden gehersenspoeld (en gedwongen!) met de doctrine van maatschappelijk verantwoord ondernemen en social return. Als ze niet tegenstribbelen, krijgen ze een keurmerk en een mooi plekje op de Prestatieladder Socialer Ondernemen (PSO).

Zoals altijd worden er ook ook hotemetoten naar voren geschoven als ware podiumdieren om ons voor te bereiden. Ton Wilthagen, hoogleraar arbeidsmarktvraagstukken in Tilburg doet dat voor de parallelle arbeidsmarkt samen met Jos Verhoeven, algemeen directeur Start Foundation. Op 19 maart 2019 stond de Participatielezing in het teken van de nieuwe mainstream arbeidsmarkt die ons zal knechten.

Onder het mom van het creëren van hoogwaardige banen waarin medewerkers meer voldoening hebben en zich beter kunnen ontplooien, worden er elementen uitgehaald die in de volksmond tot de 'kutklusjes' (of iets netter 'inferieure werkzaamheden') worden gerekend. Die worden vervolgens samengevoegd tot kaasschaafbanen die geschikt zijn voor mensen met een (grote) afstand tot de arbeidsmarkt.

De kaasschafbaan is zo de voorloper van de basisbaan.

Wie kan daar nou eigenlijk tegen zijn? Het slaat maar liefst vier vliegen in één klap. Mensen die langs de kant staan, kunnen ineens wel meedoen, werknemers met reguliere banen gaan erop vooruit qua arbeidstevredenheid, werkgevers halen meer rendement uit hun personeel en de overheid ziet de uitstroom uit uitkeringen toenemen.

Iedereen blij? Alleen maar kansen toch?

Daarbij is de regie nog wel zo slim om zowel bij werkgevers als bij werknemers voorlopig de nadruk te leggen op vrijwilligheid. Let wel: voorlopig!

En met termen als 'proef' en 'experiment' wordt niet alleen geruststellend de suggestie gewekt van innovatie, maar vooral ook van vrijblijvendheid.

De werkelijkheid is dat de basisbaan allang bestaat en verder wordt geïmplementeerd. Maar doordat er nu proeven worden gedaan in Groningen en Heerlen die respectievelijk vier en twee jaar duren, moeten we denken dat het zo'n vaart allemaal niet loopt. Experimenten met de Participatiewet zijn altijd cover-up operaties.


De nieuwe mainstream

Op de korte termijn zal de basisbaan inderdaad bijna iedereen blij maken, ware het niet dat er een parallelle arbeidsmarkt ontstaat met hoofdzakelijk basisbanen en slechts een klein deel hoogwaardige jobs die we nu nog als regulier zien. Dit proces van het uitkleden van banen is zoals gezegd al langer gaande wat we kunnen zien aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Het zijn nu nog de werkgebieden waarin mensen met een bijstandsuitkering of een arbeidsbeperking worden geplaatst.

Het is niet toevallig dat Sybrand Buma als leider van het CDA nog net even voor zijn evacuatie naar (jawel) het noorden een keutel over de basisbaan voor de uitkeringstrekker achterliet.

In plaats van financiële ondersteuning om thuis te zitten bouwen we echt aan een beter en socialer systeem
Sybrand Buma
Buma: bijstand inruilen voor baan

De mooie draai die eraan wordt gegeven, is dat zij die weinig tot geen (of nog geen) perspectief hebben op regulier werk toch mee kunnen doen. De voorgehouden biefstuk is het uitzicht op doorstromen naar een echte job. Hoewel, er wordt langzamerhand al ruiterlijk toegegeven dat de kans bestaat dat dit nooit zal gebeuren.

Nou èn? Het is toch gaaf dat we als werkenden straks niet hoeven op te draaien voor langdurig niet actieve mensen die de hand ophouden? Bovendien is het voor die inactieven toch veel beter dat ze participeren? Ledigheid is des duivels oorkussen toch?

Ja daar zit inderdaad wat in, ware het niet dat de samenleving nog steeds voor hen zal moeten opdraaien, want een basisbaan is slechts oude wijn in nieuwe zakken. Maar oké, ze zijn in elk geval iets aan het doen. Dat dan weer wel.

De bedreiging is echter dat het hier niet bij blijft!
De kaasschaaf zal niet rusten en daar komen verdere automatisering, robotisering en artificial intelligence nog eens bij. Het zal betekenen dat er steeds minder reguliere banen zullen zijn. De jobs die overblijven zullen alleen geschikt zijn voor echte kanjers. Maar dat ben jij niet! Er zal iets worden gevonden waardoor jij net niet matcht of je bezwijkt onder psychische druk bij de strijd om wel te voldoen.

Jij zal je baan ook kwijtraken en dat zogenaamde perspectief op hoogwaardig werk verliezen. Ook jij zal dan genoegen moeten nemen met een kaasschaafbaan, een basisbaan.

En waarom niet? Je was er toch ook zo'n voorstander van?