Groeiende kloof tussen damage control en schadevergoeding

Groeiende kloof tussen damage control en schadevergoeding

3 augustus 2019

Burgers en overheid komen op steeds grotere afstand van elkaar te staan. Dat is het tegenovergestelde effect van wat met de decentralisaties werd beoogd. Daar waar gemeenten (maar ook de Rijksoverheid) zich inzetten op het beperken van schade, hebben burgers behoefte aan schadevergoeding en het voorkomen van ellende.

Soms graait een individu de moed bij elkaar om die behoefte om te zetten in een claim, maar dat is meestal een kansloze strijd in ons huidige rechtssysteem dat vaak niet verder lijkt te komen dan marginale toetsing.

Vergis je als burger niet! Een gemeente is niet bezig met jouw belang, maar voortdurend met schadebeperking op het moment dat je met een hulpvraag jouw probleem tot die van haar probeert te maken. Je ziet dat terug in bureaucratie en tegenwerking.

Bestuursrechtelijk drijfzand

Het is zeer pijnlijk dat schades veelal niet ontstaan, maar worden veroorzaakt. Nota bene door de overheid!

Gemandateerde ambtenaren spreken dan namens hun bestuursorgaan misleidend van een 'ontstane situatie' in plaats van een 'veroorzaakte'. Ze weten zich daarbij (naast specifieke wet- en regelgeving) gedekt door de strikte letter van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) en gesteund door hun juridische vakafdeling die tot de tanden toe gewapend is en ook nog eens hulptroepen (zoals bezwarencommissies en externe adviseurs) kunnen inschakelen.

Bestuursrechters staan ook meestal aan de kant van bestuursorganen en deinzen er niet voor terug om procederende underdogs (burgers) in de rechtszaal te ontmoedigen en te intimideren met uitspraken zoals 'u dient de wet te kennen' en 'u had het anders moeten doen'.

Alleen als een underdog zich ontpopt als een pitbull en in hoger beroep de Centrale Raad van Beroep (CRvB) weet te bereiken, is er soms nog te ontkomen aan het bestuursrechtelijk drijfzand en wordt de onrechtmatige overheidsdaad veroordeeld. Dan gaat damage control alsnog over in een (soort van) schadevergoeding.


Damage control in de praktijk

Vooropgesteld: schadebeperking houdt in de praktijk in dat de schade voor de overheid (voor het bestuursorgaan) wordt geminimaliseerd.

Niet voor de burger! Het is (uiteraard niet volgens de officiële lezing) juist goed dat een burger zoveel mogelijk schade wordt berokkend, opdat deze (nog meer) afhankelijk wordt van ingekochte arrangementen hulpverlening. Een verdienmodel dus!

Er zijn diverse partijen in het leven geroepen en actief om voor deze schadebeperking in het voordeel van de overheid (en uiteindelijk de commerciële markt) zorg te dragen.

SSZ Advocaten
De meeste burgers die door de overheid op het vlak van sociaal zekerheidsrecht schade worden berokkend, zijn niet draagkrachtig om een degelijke 'dedicated' advocaat in te schakelen. Zij zijn afhankelijk van de gesubsidieerde rechtsbijstand en krijgen te maken met een advocaat uit de pool van SSZ Advocaten. Dat is een specialisatievereniging van sociaal zekerheidsrecht.

Onder de radar (niet openbaar waarneembaar) doet een SSZ-advocaat als gemachtigde van de belanghebbende burger handjeklap met het bestuursorgaan (vaak een gemeente). Dat leidt dan neutralisatie van bezwaren van de burger, in een iets beter geval tot een schikking of andere minnelijke oplossing waarbij de belanghebbende dan maar eieren voor zijn geld kiest.

Komt het tot procesgang bij de bestuursrechter, dan zal de SSZ-advocaat de schijn hoog houden op te treden namens de burger, maar zoveel mogelijk het bestuursorgaan uit de wind houden. Het verdienmodel voor de SSZ-advocaat is gelegen in de procesvergoeding, een flinke bonus die altijd binnen te harken is, of de burger nou verliest of wint.

Juristenclubjes
Er zijn tal van juristenclubjes die zich opwerpen als Robin Hood in het sociaal domein. Sommigen hebben zelfs echt die heldenstatus zoals jurist Kevin Wevers uit Aalten (met specialisatie Wmo).  Ze worden in de media neergezet als vervelende 'pain in the ass' van overheden, maar dat is vooral beeldvorming.

Het is niet gezegd dat een burger nooit baat heeft bij juristenclubjes, want soms krijgt een individu gelijk. Maar dat leidt niet tot duurzame 'embedding' van bereikt resultaat. De overwinning voor Burger X wordt niet ingezet om te voorkomen dat Burger Y en Burger Z ook door de mangel moeten. Dat zou het verdienmodel schaden dat ook weer gebaseerd is op de procesvergoeding.

Juristenclubjes stropen 'the killing fields' van het sociaal domein af en etaleren zich als weldoeners op internet en op social media. Ze zijn vooral geïnteresseerd in cases die tot het laaghangend fruit behoren. Complexe zaken mijden of negeren ze zoveel mogelijk.

Onafhankelijke bezwarencommissies
Als een burger in bezwaar gaat tegen een besluit van een bestuursorgaan zoals een gemeente, komt vaak de naar eigen zeggen 'onafhankelijke' bezwarencommissie in beeld. De onafhankelijkheid wordt gesuggereerd doordat de commissieleden niet werken voor het bestuursorgaan dat een bezwaarde beslissing heeft genomen. Het gevoel dat bij de burger moet leven, is dat hij wordt gehoord en wat in te brengen heeft.

In werkelijkheid is de onafhankelijke bezwarencommissie een verlengstuk van de juridische vakafdeling van het bestuursorgaan en waakt ervoor dat de betreffende overheid niet nat kan gaan (of zo min mogelijk). In de adviezen van bezwarencommissies zien we steevast het jargon en strikte toepassing van de letter van de wet die (mocht het tot rechtsgang komen) ook in uitspraken van bestuursrechters staan.

Bezwarencommissies zorgen voor extra content om de burger die bezwaar maakt te parkeren door een tsunami aan juridische teksten en intimiderende zinsconstructies. Bestuursorganen nemen doorgaans in dankbaarheid de adviezen klakkeloos over zonder enig verantwoordelijkheidsbesef jegens de belanghebbende.

Een direct nadeel voor de burger is dat de wettelijke beslistermijn van zes weken direct met zes weken wordt verlengd als een bezwaar voor advies in handen van een bezwarencommissie wordt gesteld.

Ombudsman
De ombudsman is ook in het leven geroepen voor damage control met de schijn van respect voor burgerbelangen. Dat kan een gemeentelijke ombudsman zijn of de Nationale Ombudsman. De ombudsmanfunctie richt zich vooral op het vlak waar de burger helemaal geen poot heeft om op te staan: de bejegening.

Door de ombudsman is het mogelijk geworden dat wat de overheid wettelijk zou moeten doen en wat behoorlijk overheidshandelen is, af te schalen tot 'het had anders gemoeten' volgens de kernwaarden van behoorlijkheid. De Behoorlijkheidswijzer (pdf-download) van de Nationale Ombudsman (die toch niet mis te verstane richtlijnen geeft) wordt nauwelijks serieus genomen.

Kom er als niet mee aanzetten bij een bezwarencommissie en zelfs niet bij de bestuursrechter, want behoorlijkheid en bejegening liggen toch meer op het vlak van de klachtenprocedure.

Dien maar een klacht in en ga desnoods naar de ombudsman als die niet naar tevredenheid wordt afgehandeld.

Een ombudsman komt niet verder dan het afdwingen van welgemeende excuses en in het beste geval een flinke tik op de vingers van een bestuursorgaan. De gedupeerde burger kan daarmee nog geen droog brood bij de bakker afrekenen!


Cliëntenraden
Ook cliëntenraden zijn bedoeld om ongewenste krachten te neutraliseren. Zo nu en dan geeft dat wrijving als een lid van zo'n raad er een andere invulling aan probeert te geven, namelijk eentje in het voordeel van de belanghebbende(n). In dat geval wordt de 'zondaar' eruit gewerkt of ontslagen met valse argumenten.


Klachtencommissies
Nog een andere manier om burgers die schade zouden kunnen toebrengen door verzet, is ze verwijzen naar klachtencommissies. Die zijn ook ingesteld om schadebeperking te faciliteren. Een burger kan via een klacht zijn/haar ongenoegen ventileren in de veronderstelling en verwachting dat dit serieus wordt genomen. Het resultaat is zelden concreet en zal maximaal op het niveau liggen van welgemeende excuses, wat tikken op vingers, 'dat had beter gekund' en 'we leren er lessen uit voor de toekomt'. Eventuele rapporten worden met de nodige egards gepresenteerd, maar verdwijnen heel snel in het archief.


Troostprijzen

Is er dan geen hoop voor individuele burgers?

Ja, schamele hoop in de vorm van troostprijzen. De strijd tegen de burger is vaak bedoeld om de overheid door middel van 'trial & error' in staat te stellen wet- en regelgeving te verfijnen en aan de praktijk te toetsen. Over de ruggen van de burgers dus. Dat leidt er soms toe dat een individuele burger gelijk krijgt en een douceurtje (een troostprijs) krijgt als compensatie. Tot volledige schadevergoeding komt het bijna nooit.

Troostprijzen worden ook uitgedeeld bij een schandaal met grotere impact en publieke verontwaardiging. Recentelijk was er de grote ophef rond de kinderopvangtoeslag en een (bijna?) misdadige Belastingdienst. Tweede Kamerlid Pieter Omzigt (CDA) stak zijn nek uit voor de gedupeerden. Bij dat debacle is uiteindelijk schadevergoeding aan de orde gekomen. Maar of de gedupeerden volledig zullen worden gecompenseerd, is maar de vraag. Het zal waarschijnlijk neerkomen op blij moeten zijn met dat de pijn nog een beetje wordt verzacht.


Mind the gap