Sociaal panopticum

Sociaal panopticum

1 maart 2019

Wie heeft dat tegenwoordig niet; het gevoel van kanniewaarzijn? Wij hebben dat bij BurgerkrachtCentraal heel vaak bij het vaststellen van onbehoorlijke en onbetrouwbare informatie op websites van gemeenten. Deze emotie wordt nog erger bij de veelvoorkomende narrige en weerbarstige reactie van gemeenten als we er wat van zeggen. Helemaal frustrerend is het als men onze signalen compleet negeert.

Tegenwerkende gemeenten doen dit met een reden, dezelfde die we ook bij andere overheden en aanverwante organisaties zien, namelijk het bevorderen van het sociaal panopticum. Het willens en wetens de burgers het gevoel geven dat elke weerstand tegen en kritiek op het gezag kansloos is.


Je wordt in de gaten gehouden!

Als je tegen iemand zegt: 'Niet denken aan een zwarte kat', geheid dat die persoon dan direct denkt aan een zwarte kat. Zo werkt het ook als je mensen ervan overtuigt dat ze in de gaten worden gehouden. Zij geloven dat en gedragen zich ernaar.

Het is echter wel nodig om ze er op gezette tijden aan te herinneren. De sfeer van 'Big Brother is watching you' moet levendig worden gehouden.


Prison break

Maar het is goed om waar mogelijk te ontsnappen aan de gevangenis van het panopticum (of panopticon) en niet alles wat er wordt beweerd voor zoete koek te slikken. Denk zelfstandig na! Betwijfel alles!

Panopticum is afgeleid van het Griekse woord  πανόπτης, panoptēs. Het betekent 'alziend'. Het panopticum maakt het mogelijk te controleren, disciplineren, bewaken, bestuderen, vergelijken en verbeteren. We kennen het uit de architectuur. Gebouwen worden bewust volgens dat principe ontworpen. Het bekendste voorbeeld is de (koepel)gevangenis.

Het wordt helaas wel steeds moeilijker om je vrij te maken van het (veronderstelde!) alziend oog van met name de overheid. Het is soms met echt een 'prison break'. Niet dat de overheid het zo goed voor elkaar heeft (zoals in China wel steeds meer) en dus alles in de gaten heeft, maar wel veel. Je weet alleen niet precies wat, waar en wanneer. Zo is het geheim hoe vaak belastingaangiften worden getoetst, maar het idee dat je altijd kan worden gecontroleerd en dat er hoge boetes zijn bij fraude, is voor velen genoeg om keurig binnen de lijntjes te kleuren.

Dat is het hele eieren eten bij en de werking van het sociaal panopticum.

En er wordt vaak gezegd: 'wie niets te verbergen heeft, hoeft ook niets te vrezen'. Maar dat staat nog eens extra onder druk dankzij een ander frame: de steeds vaker voorkomende voorbeelden van het niet (of alleen met heel veel moeite) kunnen behalen van je recht, ook niet bij de rechtbank.

Het sociaal panopticum in combinatie met afnemende rechtszekerheid zal steeds meer op de burgers gaan drukken.


Nepnieuws

Gemeenten gebruiken nepnieuws (of nieuws dat een beetje waar is) voor het in stand houden van het sociaal panopticum. De mainstream media is daarbij een bondgenoot. Dit gebeurt op een zeer sluwe manier. Het wordt namelijk gebracht als het aan de kaak stellen van misstanden met een hoog kanniewaarzijn gehalte. De verontwaardiging bij het nieuws moet zo groot mogelijk zijn.

Voorbeeld Apeldoorn
Ruim een jaar geleden (januari 2018) kwam een vernietigend rapport (pdf download) van de Rekenkamer van de gemeente Apeldoorn uit over uitvoering van de Participatiewet. De titel 'Je trekt altijd aan het kortste eind' is zeer strategisch gekozen en heeft precies het effect van 'denk niet aan een zwarte kat'. In de titel zit eigenlijk alles vervat. Het plant een zaadje in je hoofd dat je laat geloven dat het toch allemaal geen zin heeft om kritisch te zijn of ergens voor te strijden. Het is zelfs zo'n sterke uitspraak dat niet alleen de gemeenten het gebruiken; burgers nemen 'm gemakkelijk over en smoren er bij elkaar elke energie om weerstand te bieden mee.

Het belangrijkste bewijs dat we hier te maken hebben met nepnieuws, is dat er vervolgens nooit meer iets mee is gedaan na een briesje in een glas water bij het presenteren van het rapport. Het is dat BurgerkrachtCentraal het nu weer even noemt.

Laborijn
Momenteel is verontwaardiging over de Gemeenschappelijke Regeling Laborijn heel groot. In diverse nieuwsberichten in de mainstream media wordt ons een waar (wij denken onwaar) schrikbeeld geschetst. De titel van een artikel in De Telegraaf komt goed binnen:
Sociale dienst Achterhoek checkt zelfs ondergoed

Laborijn is dit keer voor het bouwen van het frame voor het sociaal panopticum uitgekozen. Achter de schermen wordt dit nauwkeurig geregisseerd. Echt weldenkende burgers zien natuurlijk ook wel dat de aangedragen voorbeelden stuk voor stuk stereotypen zijn en gemakkelijk te pareren. Echte 'professionele' fraudeurs kennen die ook en zullen uiteraard daarop nooit worden betrapt. En wat bewijst het als gescheiden vrouw hebben van twee herenslips tegenwoordig nog? Misschien windt het die mevrouw wel heel erg op om af en toe zo'n onderbroek met gulp aan te trekken. Of is het haar manier om uitdrukking te geven aan genderneutraliteit. Daarnaast bestaat er al de nodige jurisprudentie die de genoemde voorbeelden keihard onderuit halen.

Maar het effect is er, de grote verontwaardiging en angst. Dankzij het viral gaan van dit nepnieuws, met name onder de mensen die zich her en der in groepen hebben verzameld op social media en scanderen: 'kijk, zie je nou wel hoe vals die sociale diensten zijn!'


Is er dan niet echt?

Jazeker, maar de echte misstanden worden genegeerd of door (ook door burgers) verwezen naar Fabeltjesland. Dat is enorm frustrerend, te meer omdat die misstanden 24/7 en altijd waarneembaar zijn door een ieder. Daarvoor hoef je niet eens bijster slim te zijn.

Het staat daar! Ja, het staat daar!
Wat BurgerkrachtCentraal aan misstanden signaleert, is geen rocket science en geen interpretatie. Puur vaststellen zoals het is. Iedereen kan het zelf waarnemen. Onze geloofwaardigheid is niet aan de orde, maar die van de gemeenten! Als het voorschot op de algemene bijstand totaal wordt verzwegen op de gemeentelijke website, dan is dat geen gerucht of een mening, maar een glashard feit. Als online gemeentelijke teksten een verdraaide vertaling zijn van de wet kan jij (en ook elk raadslid, indien ontwaakt) het zelf waarnemen.
With a little help from us!

Echte gevallen
Natuurlijk zijn er ook echt gevallen waarin mensen door de overheid worden gedupeerd. Maar die komen nooit in de mainstream media. En tot de alternatieve media (waar BurgerkrachtCentraal in wezen ook toe behoort) durft men zich niet te wenden (of weet deze niet te vinden).

Toch hebben wij tenminste één echt geval, onze 'eigenste' Ray Heijder. Een typische case die nooit door de gevestigde media zal worden opgepakt. Omdat deze té waarheidsgetrouw is. Deze zaak draagt niet bij aan dat sociaal panopticum, maar toont wel aan dat er huftergemeenten zijn. Of om het wat meer in de termen van de Nationale Ombudsman te stellen, de Behoorlijkheidswijzer (pdf download) niet goed hanteren.


burger